Alcohol en de sociale norm: ‘Niemand die vraagt wat er aan de hand is als je drinkt totdat je erbij neervalt’

De sociale normen die we met elkaar hanteren, zijn bepalend voor hoe we de wereld zien. We weten wel dat alcohol drinken ongezond is, maar toch vinden we mensen die een drankje weigeren vooral ‘ongezellig’. Wat zit daarachter, vraagt gedragspsycholoog Chantal van der Leest zich af.

Wie in Brabant of Limburg opgroeit, heeft carnaval met de paplepel ingegoten gekregen. Of moet ik zeggen: met de biertap? Want tjonge, eigenlijk is het redelijk bizar dat ik als kind mee stond te zingen met liedjes als Daar in dat kleine café aan de haven en Ik zie een pils. Ik had zelfs een stofjas met een tekening van een muis met een grote pul bier.

Maar ja, dat was normaal. Mijn broer, die was niet normaal. Zijn hele leven heeft hij nog geen druppel alcohol gedronken. Je wil niet weten hoeveel gezeur je dat oplevert als je uitgaat in Lampegat of Oeteldonk. ‘Doe niet zo ongezellig’, ‘Eentje kan toch geen kwaad’ en ‘Ik haal er een voor jou’. Of nog erger: ‘Waarom niet?’. Alsof je altijd een reden moet hebben om niet te drinken. Menig pril zwangere vrouw die stiekem haar bier in de kamerplant kiept, om haar geheim niet te verklappen. Niemand die vraagt wat er aan de hand is als je wél drinkt totdat je erbij neervalt.

Excuus om reclame te maken

Het heeft allemaal te maken met de zogeheten sociale norm. Mensen zijn groepsdieren, dus we kijken wat anderen doen. Omdat we denken dat anderen het bij het rechte eind hebben, of omdat we geen buitenbeentje willen zijn. Die sociale norm rondom alcohol ligt nogal ver van de gezondheidsnorm af. Dit advies is ‘drink niet, of hooguit een glas per dag’. Maar niemand die echt opkijkt wanneer mensen meer drinken. Boodschappen als ‘Geniet maar drink met mate’ of ‘Drank maakt meer kapot dan je lief is’ helpen niet en geven adverteerders een excuus om er reclame bij te mogen maken voor een verslavend product.

Elke dag een glaasje, dat moet toch kunnen? Of is het toch niet zo’n goed plan?

Elke dag één wijntje: dit doet het met je lichaam

Met matig gebruik is eigenlijk weinig mis, maar bij overmatig gebruik is alcohol vergelijkbaar met heroïne en crack. Elk jaar melden zo’n 29.000 mensen zich bij de verslavingskliniek. Niet alleen is veel drinken slecht voor je eigen gezondheid – alcohol is gelinkt aan zo’n tweehonderd ziekten en aandoeningen – maar ook voor de maatschappij. Bij geweld en verkeersongelukken is regelmatig alcohol in het spel. Veel kinderen groeien erdoor op in een onveilige omgeving. Zoals de Zangeres zonder Naam in de jaren 50 al zong: ‘Ach vaderlief, toe drink niet meer’.

Voorzich­tig schuift de sociale norm naar de overtui­ging dat gezellig­heid ook zonder alcohol kan

Gelukkig beginnen die sociale normen over alcohol drinken een beetje af te brokkelen. Het is sowieso al niet meer toegestaan dat tieners hun hersenen kapot drinken. Steeds meer drankjes zijn ook alcoholvrij te krijgen, zoetjes aan gaan werkgevers over tot alcoholvrije borrels, en deelnemers aan Dry January drinken na deze maand beduidend minder. Een enkeling stopt er zelfs helemaal mee.

Voorzichtig verschuift de sociale norm naar de overtuiging dat gezelligheid ook zonder alcohol kan. Zélfs carnaval. Twee Brabanders onder de artiestennaam Gewoon Piet en Harry maakten dit jaar de carnavalskraker Bier is voor watjes (voor wie niet om kan gaan met de realiteit). Heb je meteen een antwoord als iemand vraagt: Waarom niet?